روز یکشنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۷ سمیناری به همت گروه علوم دامپزشکی فرهنگستان علوم با عنوان «چالش های حیات وحش ایران و نقش دامپزشکان در مدیریت آنها» برگزار شد. در این سمینار آقایان دکتر امیر رستمی، دکتر سید احمد مدنی و دکتر ایمان معماریان سخنرانی ایراد کردند. خلاصه سخنرانی ها و مطالب و مباحث بدین شرح است:

امروزه با پیشرفت علوم مختلف در زمینه­ های متفاوت دیدگاه بشر نسبت به مسائل مختلف زیست­ محیطی تغییر کرده است. اگر روزی در قرون وسطی شکار حیوانات وحشی مانند شیر، فیل و ... افتخار محسوب می­ شد و این کج فهمی تا اواسط عصر انقلاب صنعتی ادامه داشت؛ ولی از قرن نوزدهم به بعد دولت­ ها و جوامع بشری متوجه ارزش گرانبهای حیات وحش و تنوع زیستی و همچنین خطر انقراض گونه ­های مختلف حیوانات وحشی گشته و اقدام به وضع قوانین مختلف جهت جلوگیری از شکار حیوانات کردند. به این ترتیب مناطق حفاظت شده، پناهگاه های حیات وحش و پارک ­های ملی تاسیس شد. ولی از اواسط قرن بیستم این دیدگاه غیرفعال برای حفظ منابع زیستی به یک رویکرد فعال جهت دفاع از این منابع ارزشمند تبدیل شد؛ به این معنی که تنها شکار نکردن و عدم تخریب زیستگاه های طبیعی جهت حفظ گونه­ های در معرض انقراض کافی نبوده و باید به شکل فعال با ارائه خدمات به این حیوانات جهت ادامه حیات کمک نمود. به این ترتیب آموزش دامپزشکی حیوانات وحشی به طور رسمی وارد مطالب درسی دانشگاه ­های کشورهای مختلف شد و مراکز مختلف آموزش و تحقیقات دامپزشکی به شکل منسجم تاسیس گشت. از این گذشته از سال های دور تاسیس باغ وحش ها در شهرها نیاز به افراد متخصص جهت انجام امور بهداشتی و درمانی حیوانات باغ وحش را افزایش داده است.  در قرن حاضر نیز  جمعی از حیوانات غیر اهلی و غیر بومی به جامعه انسانی به عنوان حیوانات خانگی معرفی شده اند که نگهداری از این نوع حیوانات روز بروز توسعه یافته و احتیاج به خدمات تخصصی گسترش می یابد. با توجه به تفاوتهای زیست شناختی و بیماریهای متفاوت این گونه ها بر تعداد مراکز تخصصی تحقیق و آموزش و همچنین درمانگاه­ های تخصصی تشخیص و درمان این حیوانات روزبروز در نقاط مختلف دنیا افزوده می­ شود.

بر اساس آموزه­ های دینی، اعتقادات و فرهنگ عمومی جامعه ایران، هم حفاظت از حیات وحش و محیط زیست، بایستی مورد توجه ویژه قرار گیرد. از سوی دیگر قوانین جاری کشور و برخی معاهدات و توافقنامه­ های بین ­المللی مانند کنوانسیون بین­ المللی تجارت گونه­ های در معرض خطر (CITES) یا اتحادیه بین­ المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) هم، کشور ما تعهداتی در قبال حیات وحش و گونه­ های جانوری موجود در زیست بوم خود دارد. ایران منشا یکی از مهمترین توافقنامه ­های بین­ المللی در زمینه حفاظت از تنوع زیستی، تحت عنوان کنوانسیون رامسر با هدف حفاظت از زیستگاه­ های آبی بویژه تنوع زیستی پرندگان موجود در این زیستگاه ­ها بوده است.

ایران کشوری است با بیش از ۱۰۰۰ گونه مهره دار خشکزی و مناطق آب و هوایی بسیار متنوع که شاید در کمتر کشوری این تنوع زیستی به این شکل چشمگیر به چشم بخورد (۱). با توجه به طول و عرض جغرافیایی میهن عزیزمان و با توجه به تنوع زیستی جالب توجه که شامل جانوران بیابانزی تا حیوانات مناطق حاره یا آبزی می­گردد و همچنین تفاوت ارتفاع تا بیش از ۵۰۰۰ متر در مناطق مختلف کشور شاید نتوان به سادگی از نظر تنوع زیستی، ایران را باسایر کشورهای دنیا مانند کشورهای اروپایی که بعضی حتی وسعت یک استان ایران را ندارند یا کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که تنها آب و هوای کویری و حیوانات مربوط به این آب و هوا را در خود جای داده اند، مقایسه کرد. با این وجود باید اذعان داشت متاسفانه در رابطه با نهاده های علمی و سرمایه ای، کشور ما از بسیاری از کشورها که تعداد گونه های ثبت شده وحشی آنها حتی به صد گونه هم نمی­رسد عقب­تر است. با توجه به این ذخایر زیست محیطی ارزشمند، بدون شک توسعه فعالیت در دامپزشکی حیات وحش در کشور معنی و مفهوم ویژه ای پیدا می­ کند.

امروز حیات وحش ایران با چالش ­های مختلفی روبرو است که از مهمترین آن ها می توان به تخریب محیط زیست، تعارض زیستی میان زندگی شهرنشینی ماشینی و زیست بوم های وحشی طبیعی، افزایش آلاینده های محیطی بویژه صنعتی در محیط زیست و وقوع بیماری های عفونی مختلف نام برد. بیماری های عفونی مانند دیستمپر یا هاری در گوشتخواران، طاعون و عفونتهای انگلی در نشخوارکنندگان و یا آنفلوانزا و وبا در پرندگان می توانند خسارات قابل توجهی به زیست بوم های کشور وارد کنند. همچنین در مدیریت بهداشتی حیات وحش توجه به این نکته که بروز مشکلات در ظاهر کوچک می تواند تغییرات و خسارات وسیعی به دنبال داشته باشد، بایستی همیشه مد نظر قرار گیرد. از این گذشته تهدید تاریخی صید بی رویه و شکار بی رحمانه حیوانات وحشی هم همچنان از چالش­های حل نشده حیات وحش ایران به حساب می آید.

در این بین در حوزه دامپزشکی حیات وحش دانشکده های دامپزشکی کشور، سازمان محیط زیست و سازمان دامپزشکی نقش محوری در آموزش و بهره ­گیری از خدمات و مدیریت حاکمیتی حیات وحش را به عهده دارند. براساس قانون سازمان دامپزشکی مصوب سال ۱۳۵۰ هجری شمسی، نظارت بر بهداشت حیوانات وحشی محصور در باغ وحش ها بر عهده سازمان دامپزشکی کشور است. با توجه به رشد کمی و کیفی باغ وحش ­ها در کشور به نظر می­ رسد، افزایش دانش دامپزشکان در این حوزه بتواند باعث تحول کیفی در این نقش نظارتی سازمان دامپزشکی شود. سازمان محیط زیست هم موظف است با بهره ­گیری از ظرفیت­ های علمی، فنی، قانونی و بودجه­ ای در کشور از تنوع زیستی و زیستگاه ­های کشور محافظت کند. به همین منظور این سازمان موظف به استفاده از دانش دامپزشکی حیات وحش در بازتوانی زیستگاه ­ها و یا توانبخشی حیوانات آسیب دیده در حیات وحش است.

روابط عمومی فرهنگستان علوم