عمومی | پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری

مجموعه ای بی نظیر از هنر معماری و گچبری خراسان در معرض نابودی است

.

به گزارش «امروز » روابط عمومی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری،میثم لباف خانیکی عضو هیئت علمی گروه باستان شناسی دانشگاه تهران و سرپرست مطالعات باستان شناسی محوطه تاریخی بازه هوراین مطلب را در نشست تخصصی «پژوهشکده باستان شناسی در هفته پژوهش »عنوان کرد.
او با بیان اینکه محوطه تاریخی بازه هور، پهنه ای به وسعت تقریبی ۲۰ هکتار در استان خراسان رضوی و در حدود ۷۵ کیلومتری جنوب غرب مشهد ، در جنوب روستای رباط سفید واقع شده افزود : این محوطه از چهار بخش اصلی شامل یک چهارطاقی، یک سکونتگاه باستانی، گورستان و مجموعه استحکامات دفاعی موسوم به قلعه دختر تشکیل شده است.
وی شهرت محوطه بازه هور را به واسطه چهارطاقی سنگی دانست که در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی به شماره ۳۹ در فهرست آثار ملی ثبت شده و به عنوان اولین اثر ثبتی استان خراسان شناخته می شود.
این باستان شناس تصریح کرد : یکی از عناصر معماری این چهارطاقی که در مقالات متعدد مورد توجه قرار گرفته پوشش گنبدی این چهارطاقی است که شیوه ابتدایی در بنای آن، برخی را مجاب ساخته که این گنبد، قدیمیترین گنبد باقی مانده در تاریخ معماری ایران است و بر این اساس پیشینه این چهارطاقی را تا دوران اشکانی عقب برده اند.
او افزود:گرچه بنای چهارطاقی بازه هور در طول سالیان گذشته بارها مورد بررسی قرار گرفته و پلان های مختلفی از آن تهیه شده ، ولی اولین کاوش های باستان شناسی که در پیرامون این بنا در سال ۱۳۹۳ صورت گرفت، پرده از شکل واقعی پلان این اثر برداشت و روشن ساخت که در اصل، ورودی این بنا از سمت جنوب بوده و طاق غربی مسدود بوده است.
به گفته لباف خانیکی ،ادامه کاوش ها در سال ۱۳۹۶ نیز نشان داد که در جانب شرقی بنای چهارطاقی سازه ای ستون دار برپا بوده و در نتیجه اتفاقات طبیعی مانند زلزله و مداخلات انسانی امروزه اثری از آن برجا نمانده است. او اظهار داشت:کاوش سال ۱۳۹۶ اولین فصل از برنامه مصوب پنج ساله ای بود که طی تفاهم نامه ای بین پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و دانشگاه تهران اجرا و مقرر شده بود که کاوش در محوطه بازه هور طی فصل های متمادی پرده از رازهای این محوطه بردارد.
وی گفت: مطابق مفاد طرح پژوهشی ارائه شده، دومین فصل از این برنامه پنج ساله به مطالعه باستان شناختی قلعه دختر اختصاص یافته بود.
این باستان شناس تصریح کرد:اثری که به نام قلعه دختر بازه هور روستای رباط سفید شناخته می شود به فاصله مستقیم تقریبی ۴۰۰ متر از چهارتاقی بازه هور و بر فراز ارتفاعات گردنه ای واقع شده که مشرف به راه باستانی خراسان- سیستان است.
او گفت : قلعه دختر از سه بخش اصلی شامل بخش نخست که احتمالاً شاه نشین مجموعه را تشکیل می‌داده ،بخش دوم  محوطه محصوری به مساحت تقریبی ۳۰۰۰ مترمربع در جنوب بخش شاه نشین وبخش سومِ قلعه دختر دیوار طویلی که از گوشه جنوبی محوطه شاه نشین شروع شده، از جانب شمالی بخش دوم (محوطه مسکونی) عبور کرده و منطبق بر خط الراس کوه تا سیصد متر امتداد می‌یابد تشکیل شده است .
سرپرست هیئت باستانشناسی گفت:در حالیکه کاوش در قلعه دختر به عنوان سومین گام در مطالعه و شناسایی محوطه بازه هور تعریف شده بود، پیش از آغاز کاوش های علمی، حفاری های غیرمجاز سودجویان در قلعه دختر، گوشه ای از آثار معماری مدفون در عمق ۳ متری زمین را آشکار ساخت.
به گفته وی،از مهمترین یافته های این مرحله از فعالیت باستان شناسی در قلعه دختر، قطعات گچبری مکتوب به نوشته های فارسی میانه بود که با خط خوش پهلوی، کتابت شده بودند.
او اظهار داشت: پس از انجام اقدامات اضطراری در محل چاله حفاری غیرمجاز، سطح گچبری ها با چسب مخصوص تثبیت شد، ستون ها با پوشش ویژه در برابر آسیب های احتمالی حفاظت و نهایتاً چاله حفاری غیرمجاز با خاک سرند شده پر شد.
لباف خانیکی گفت: پس از انجام رایزنی های متمادی با پژوهشگاه میراث فرهنگی و پژوهشکده باستان شناسی، به دلیل اهمیتی که آثار مدفون در قلعه دختر در شناخت تاریخ و باستان شناسی خراسان در دوره ساسانی داشت و نیز تهدیداتی که از جانب سودجویان محوطه را تهدید می کرد، مقرر شد بلافاصله فصل دوم برنامه پنج ساله مطالعات باستان شناسی محوطه بازه هور آغاز و کاوش باستان شناسی در این محوطه با هدف شناسایی بستر باستان شناختی گچبری ها و عناصر معماری مکشوفه اجرا شد.
وی افزود:آنگونه که انتظار می رفت، دومین فصل برنامه پنج ساله کاوش و گمانه زنی باستان شناسی در محوطه تاریخی بازه هور با تمرکز بر محدوده قلعه دختر، منجر به کشف بنایی با شکوه از دوران ساسانی شد.
به گفته او، در جریان کاوش مشخص شد که اگرچه حفاری های غیرمجاز متعدد طی سالیان طولانی سبب تخریب جبران ناپذیر بخشی از این مجموعه و تزیینات معماری آن شده است، ولی همچنان شاکله اصلی بنا محفوظ مانده و بازشناسی اثر با تکیه بر شواهد باقی مانده امکان پذیر است.
وی افزود :به دنبال کاوش محدود در قسمت جنوبی قلعه دختر بنایی ستوندار شناسایی شد که دیوارها و بدنه ستون های آن در زمان آبادانی، به گچبری های نفیس و متنوع مزین بوده است.
او با بیان اینکه به نظر می رسد دراثر وقوع حادثه ای مثل زلزله بخش عمده ای از ستون های این بنای منحصر بفرد فرو افتاده و فعالیت های مخربانه بعدی بر آسیب های پیشین افزوده  تصریح کرد: با این وجود، شواهد باستان شناختی گویای آن است که در تزیین ستون ها از نقوش هندسی و گیاهی گوناگون استفاده و هر ستون به سرستونی با شکوه ختم شده است.
وی افزود:در تزیین دیوارهای خشتی این اثر نیز از گچبری های مختلفی شامل پیکره های انسانی و حیوانی استفاده شده و پیکره های برجسته حیوانی، زینت بخش دیوارها است .
به گفته این باستان شناس،  آنگونه که در جریان حفاظت اضطراری اثر نیز  مشخص شده بود، مهمترین ویژگی این بنا وجود نوشته هایی به خط و زبان فارسی میانه است که خوانش آنها می تواند بخش مهمی از تاریخ خراسان و ایران را در دوره ساسانی و اوایل دوران اسلامی روایت کند.
این باستان شناس گفت:در راستای تحقق اهداف این فصل از کاوش در راستای ثبت و نگهداری آثار مکشوفه، پس از عکسبرداری هوایی و مستند نگاری شواهد معماری، تزیینات گچبری غیرمنقول با همکاری متخصصان پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی- فرهنگی تثبیت و حفاظت و نهایتاً فضای داخلی گمانه با ماسه و خاک نرم انباشته شد.
او اظهار داشت:علیرغم آنکه محوطه بازه هور مجموعه ای بی نظیر از هنر معماری و گچبری ایران را دربرگرفته، ولیکن حفاری های غیرمجاز که در نیم قرن گذشته شدت گرفته و همچنان ادامه دارد لطمات جبران پذیری را به این اثر بی بدیل وارد ساخته و متاسفانه این صدمات در جریان است.
وی خاطرنشان ساخت که انتظار می رود حفاظت فیزیکی از محوطه بازه هور شامل چهارطاقی و قلعه دختر در اسرع وقت اجرا گردد و از نابودی این میراث ملی جلوگیری شود.
سرپرست هیئت باستان شناسی افزود: اجرای تمهیدات حفاظتی بدون انجام کاوش و گمانه زنی باستان شناسی در نقاط مختلف این محوطه بی اثر خواهد بود چراکه شناسایی ماهیت اثر از طریق کاوش باستان شناسی است که مواردی همچون محدوده اثر، کالبد اثر، مسیر یا مسیرهای دسترسی، ماهیت معماری و ادوار احداث و بهره برداری از آن را روشن خواهد کرد .
او تصریح کرد : یافته های باستان شناسی مبنای علمی برای اقدامات بعدی شامل ساماندهی، مرمت، بازسازی و نهایتاً تاسیس یک سایت موزه را در این محل پی خواهد ریخت.