.

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ، سید محسن حبیبی، استاد دانشگاه تهران در نشست تخصصی سومین کنفرانس بین المللی باستان شناسی و حفاظت در امتداد راه ابریشم در تبریز به ارایه مقاله ای با عنوان « نقش شهر ایرانی در توسعه های منطقه ای و فرا منطقه جاده ابریشم» پرداخت .
وی اظهار داشت: جاده ابریشم پس از پیوستن چندین جاده فرعی در چین ، از شهر سیان آغاز شده و پس از گذر ۸هزار  کیلومتر از جاده های صعب العبور و نا هموار و پستی و بلندیهای کوهستانها و صخره ها و سنگها و دیوارهای سنگی ۳هزار متری قراقروم در فصلهای بارانی و برفی و تند بادهای هراس آور و گاه راههای فرحبخش و خوش آب و هوا، سرانجام به قسطنطنیه و ونیز و جنوا رسیده است.
او افزود: راه ابریشم از ولایت توان هوانک در چین به ولایت کان سو می آمد و  داخل ترکستان شرقی امروزه شده، از طریق بشبالیق و آلمالیق و اترار به سمرقند و بخارا می رسید.

مهمترین محل تلاقی فرهنگ ها
حبیبی با اشاره به این نکته که تبریز، بخارا، سمرقند، مرو، نیشابور، خیوه و... از معروفترین و مهمترین ایستگاه ها و قرارگاه ها و محل تلاقی فرهنگها به حساب می آمدند گفت: این سرزمین ها مرکز تبادل فرهنگ بوده و در توسعه و مبادلات اجتماعی و اقتصادی و هنری سرزمین پیرامونی نقش مهمی داشتند.
او در ادامه به  گسترش و سازماندهی انجمن های صنفی در قرن چهارم هجری قمری اشاره کرد و گفت: از دیگر دستاوردهای این قرن، شکوفائی انجمنهای صنفی است، نقشی که این انجمنها در تقابل و یا توافق با دولتها بازی می کنند، سبب می شود که در اوج شکوفائی تجدید حیات علمی و ادبی کشور، یعنی در قرن چهارم هجری قمری، این انجمنها گسترش یافته و سازماندهی شوند.
او افزود: در قرن ششم میلادی تجارت ابریشم عمدتا در دست بازرگانان ایرانی بود که کالای خود را هم از راه خشکی و هم از راه دریا حمل می کردند.
او شهرهای دوره سامانی را متفاوت با شهرهای ادوار پیش از آن دانست و گفت: این تمایز در درجه اول به علت عوض شدن مراکز فعالیت بود.
به گفته وی، شهرهای قدیم کم و بیش به قلاع و محلات مسکونی اطراف آنها که شارستان نامیده می شد و دیواری آنها را احاطه می کرد، محدود شده بودند.
حبیبی گفت: گسترش زیاد حرف و صنایع، دادوستدها و بازارها، مخصوصاً در قرن سوم و چهارم هجری قمری در حکم انتقال جمعیت به حومه شهر یا ربض بود.

اهمیت امنیت دوره سامانیان
او افزود: امنیتی که در دوره سامانیان احساس می شد و از بین رفتن خطر حمله اقوام کافر بیابانگرد، موجب رشد و رونق مداوم اطراف شهر در خراسان و ماوراءالنهر شد.
او  اظهار داشت: شهر مستقر بر راه ابریشم، مرکز عمده دادوستد، ارتباط تجاری و کانون توسعه اقتصادی منطقه پیرامونی خود می شود و در اشاعه و بسط بازرگانی به روستاهای پیرامونی و گسترش کشاورزی و فعالیتهای صنعتی در توسعه منطقه تحت نفوذ خویش موثر می افتد.
حبیبی وجود بازارهای مملو از کالاها و مردمان را نشان از قدرت اقتصادی شهر دانست و گفت: دولت مستقر در شهر خود یکی از بنیانگذاران و تقویت کنندگان بازار است چون خود صاحب اصلی سرمایه و کالا است.
او افزود: قدرتمندی شهر و استقرار آن بر راه ابریشم سبب شد تا مبادلات علمی – فنی، فرهنگی و هنری در پهنه ای وسیع از جهان آن روزگاران همراه با مبادلات تجاری - بازرگانی براحتی صورت پذیرد و شهر نقش قدرتمندی در توسعه سرزمین پیرامونی خود بازی کند.

نظام بی سابقه شهرگرایی و شهرنشینی
او با بیان این نکته که این انقلاب عظیم سبب پیدایش نظامی بی سابقه از شهرگرایی و شهرنشینی می شود؛ گفت: شهرهای عظیم با جمعیتهای دهها هزار نفری برپا می شوند و با قرارگیری در مسیرهای عمده تجاری منشعب از راه ابریشم آنچنان از نظر جمعیتی و اقتصادی گسترش  می یابند که حتی شهرهای پرجمعیت اروپا در اواخر دوره قرون وسطی به آن حد نرسیده اند.
حبیبی افزود: این امر به پایگیری الگوئی جدید از شهرسازی میانجامد و دو راسته اصلی در جهات اربعه در میدانی مرکزی با یکدیگر تلاقی می کنند که در اطراف آن علاوه بر دیوانها، جامع شهر نیز قرار می گیرد و دهانه راسته اصلی بازار بدان باز می شود، بازار در حرکت خویش به سوی دروازه های شهر، محلات متفاوت را می آفریند و در آنها ریشه می دواند.
او با اشاره به قرارگیری محلات شهری بنا بر موقعیت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در کنار هم گفت: هر محله تنها از طریق گذر اصلی مربوط به خود تغذیه می شود، گذری که معمولاً یک دهانه اش به بازار ختم می شود و دهانه دیگرش به دروازه ای ختم می شود  که بر روی جاده ها و مسیرهائی گشوده می شود که به سوی روستاها و مناطق روستایی هم فرقه، هم کیش، هم مذهب و... محله راه می برد.

شکوفایی امر تولید و مبادله
حبیبی گفت:در حالیکه دولت عباسی و سرزمینهای غربی خلافت سرگرم ستیز و مبارزه با دول فئودال اروپای غربی هستند، سرزمینهای شرقی تحت سلطه دولتهای سامانی، سلجوقی و سپس خوارزمشاهی مکان پیدایش شارهای بزرگ و گسترده و شکوفائی امر تولید و مبادله است، مبادله ای که دامنه آن به سرزمینهای شرق دور نیز کشانیده می شود.
او با بیان این نکته که شهر ثمره تمدنی جامعه در زمانه می شود، شهر را تبلور کالبدی کارکردهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه در هر زمانه ای دانست.
او افزود: دولت صفوی بنا به سنتهای کهن، سازماندهی، راه اندازی و ایجاد تاسیسات و تجهیزات زیرساختی را بر عهده می گیرد.
وی گفت: بازسازی جاده های بین قاره  ای ابریشم و ادویه، حفر شبکه های عظیم قنات و کاریز برای آبرسانی و آبیاری نقاط موردنظر، ساختن کاروانسراها و آب انبارهای بین جادهای در دستور کار قرار می گیرد.
به گفته وی، جاده ها از بحر احمر تا هند و تا چین توسط ایستگاههای نظامی محافظت می شدند. آب انبارها در بیابانها ساخته شده و کاروانسراها بنا و قنوات حفر شدند و سرعت در ارتباطات و حمل و نقل به عالیترین درجه خود رسید.
حبیبی گفت: از گذرگاه جاده ابریشم در سده های گذشته نه تنها جهت انتقال امتعه و کالا استفاده می شد، بلکه از این راه اصلی فرهنگها، معارف، آداب و رسوم، اعتقادات، موسیقیها، رقصها نیز انتقال می یافت.

فضاهای خدماتی پل های تاریخی در راه قزوین – گیلان
مهناز اشرفی، استادیار و عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری نیز در نشست تخصصی سومین کنفرانس بین المللی باستان شناسی و حفاظت در امتداد جاده ابریشم به ارایه مقاله ای با عنوان « فضاهای خدماتی پل های تاریخی در راه قزوین – گیلان؛ نمونه موردی: پل های انبوه و منجیل» پرداخت.
رییش پژوهشکده ابنیه و بافت های فرهنگی - تاریخی پژوهشگاه گفت: پل ها عموماً بنا بر موقعیت جغرافیایی و ناهمواری ها و عناصر طبیعی موجود در منطقه (دره ها و رودخانه ها) به‌عنوان بنای رابط راه¬ها نقش ایفا می کنند اما وجود راه-های تجاری نظیر راه ابریشم و عبور کاروان‌های تجاری در این راه ها عملکرد افزون تری را برای بعضی از این پل ها به ارمغان آورده است.
او با اشاره به بهره بردن معماران ایرانی از فضاهای مرده و خالی حاصل از سازه پل ها (کنوها) به عنوان اتاق گفت: این روش به‌مرور گسترش یافته و تکمیل شده به‌ گونه ای‌که در بعضی از پل ها، فضا¬های جانبی برای استفاده خدماتی مورد استفاده قرار می گرفته است.
اشرفی گفت: در این تحقیق با استفاده از روش کیفی و رویکرد تحلیل و تفسیر تاریخی بنا بر اسناد و مدارک موجود، نظیر کتب معتبر تاریخی، سفرنامه ها، عکس ها و نقشه های موجود بعضی از پل ها و راه ها، چگونگی تاثیر راه های تجاری به‌ویژه مسیر ابریشم قزوین- گیلان بر شکل گیری فضاهای جانبی و خدماتی برای استفاده کاروان ها، سربازان و حتی افراد بی‌سرپناه در راه مانده مورد بررسی قرار گرفته است.
به گفته وی، در این راستا ابتدا با توجه به مدارک فنی و معماری موجود، چگونگی شکل‌گیری فضاهای خدماتی در پل‌ها مورد تحقیق قرار گرفته و سپس با اشاره به منابع تاریخی، به‌ویژه سفرنامه‌های عصر صفوی به بعد، کاربری این فضاها به‌طور خاص در پل‌های انبوه و منجیل، و تاثیر مسیر ابریشم بر شکل‌گیری فضاهای خدماتی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
اشرفی افزود: در پل انبوه گیلان راه هایی در دو طرف پل ایجاد شده تا به این اتاق ها دسترسی ایجاد کند و با ساخت فضایی به‌عنوان انبار و اصطبل نیز یک مجموعه خدماتی بین‌راهی به وجود آمده است.
او اظهار داشت: هنر ساخت و استفاده از فضاهای خدماتی در پل ها، در پل تاریخی منجیل به اوج خود می رسد، به‌طوری‌که سازندگان این پل با هدف ساخت پل - کاروانسرای بین‌راهی دست به ساخت پل زده اند.