با عنوان «جنگ جهانی اول و میسیونرها در ایران» به همت انجمن ایرانی تاریخ و پژوهشکده علوم تاریخی در تاریخ ۳۰ مهرماه ۱۳۹۷ برگزار گردید. در این نشست دکتر ویدا همراز و دکتر صفورا برومند به ارائه سخنرانی خود پرداختند.

در ابتدا دکتر برومند پس از ارائه مقدمه ای در باب چگونگی حضور میسیونرها در دوره قاجار و مقدمات آغاز ججنگ عالمگیر به ایراد سخنانشان پرداختند. ایشان گفتند در اثر قرارداد ۱۹۰۷ .م که پیش از آغاز جنگ است و ایران بین روسیه و انگلیس تقسیم می شود عاملی برای حضور پررنگ آنها در ایران به حساب می آید. همچنین منطقه آذربایجان و کردستان پیش از آغاز جنگ محل تنازعات روسیه و عثمانی گردیده بود. نیروهای روسی از شمال غرب و شمال تا مرکز ایران اعمال نفوذ می کنند و عثمانی ها مناطق غرب کشور را تحت نفوذ داشتند. انگلیسی ها نیز در جنوب از مدتها پیش از آغاز جنگ حضور دارند. بنابراین اعلام بی طرفی ایران ثمری نداشت و کشور خیلی سریع دچار  نقض بی طرفی دول درگیر جنگ گردید. اقلیت های ارمنی و آشوری نسطوری در مناطق غرب کشور که  پایگاه عمده فعالیت های میسیونری بود به طور گسترده وارد منازعات شدند.  شهر ارومیه مرکز مورد اقبال میسیونرها بود. توجهات میسیونرهای مختلف به مسیحیان بومی باعث خود بزرگ بینی آنها شده بود و این امر سبب گردید پایگاه آنها در میان مسلمانان تضعیف شود. از حیث ملیت گروه های میسیونری به آمریکایی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و روسی تعلق داشتند که هریک از آنها به فرقه های مختلف مسیحی منسوب بودند.  برخی از این هیاتها و فرقه ها شامل: میسیون شرق آلمانی، برادران دون کارد، جماعت کلیسای انگلیسی، کلیسای متحد لوتری آمریکا،  انجمن انجیلی برای پیشرفت کلیسای نسطوری، برادران پریموس، باپتیست های شمالی و باپتیست های جنوبی و هیات های شاخص دیگر. یکی از این هیات های شاخص که در منطقه شمال غربی ایران حضور داشتند، هیات تبلیغی پروتستان ها بودند که اولین نمایندگان آمریکایی در ایران بودند. آنها توانستند مدارس دخترانه و پسرانه و حتی شبانه روزی، بیمارستان و دیگر اماکن عام المنفعه بسازند. یکی از نمایندگان آنها باسکرویل بود که در حمایت از مشروطه اقدام کرد و در این راه کشته شد. میسیون لازاریست های فرانسوی که بسیار باسابقه بودند در منطقه حضور داشتند آنها کاتولیک بودند و مدرسه، بیمارستان و چاپخانه داشتند و به آموزش دختران اقدام می کردند. هیات تبلیغی آلمانی که یکی از معروفترین نمایندگانشان فاندر بود که کتاب میزان الحق را نوشت و با عث شد سلسله رسالاتی در رد فعالیت مبلغان مذهبی تدوین شود. پس از محدودیت فعالیت های تبلیغی میسیون های آلمانی و آمریکایی توسط حکومت تزاری در قفقاز هیات ارتدوکس روسی  بسیار فعال شد و پس از قراداد ۱۹۰۷.م و ۱۹۱۵.م فعالیت آنها در ایران گسترش یافت. روسها ابتدا از روستاها تبلیغشان را آغاز کردند و به مرور کارشان با خشونت همراه شد. آنها به تصرف کلیساها و اموال و اماکن سایر میسییون ها می پرداختند برخلاف سایر میسیونر ها که محافظه کارانه عمل می کردند. هیات سر اسقف اعظم کانتربری که مربوط به کلیسیای اعظم انگلستان بود. فعالیتشان فقط بر آسوریان تمرکز داشت و به هیچ وجه اصراری بر تبشیر نداشتند . لباس آسوری ها را می پوشیدند و خود را با بومیان نسطوری کاملا هم سطح و هم دست می کردند. تمام اعضای میسیون کانتربری فارغ التحصیلان دانشگاه های معتبر انگلیس بودند مانند مک لین و براون. اینها فعالیتشان متمرکز شد بر تاسیس چاپخانه و به تحقیق در زبان سریانی پرداختند و بهترین متخصصان زبان سریانی شدند. آنها به فعالیت آموزشی نیز روی آوردند اما با آغاز جنگ جهانی اول حضورشان به شدت تضعیف شد.  انجمن تبلیغی کلیسا یا cms که مربوط به کلیسای انگلیکن بود و یکی از موفق ترین میسیونر های مذهبی است و تا پیروزی انقلاب اسلامی در ایران حضور داشته و شعبه هایی در اصفهان و کرمان و شیراز و یزد داشتند یکی دیگر از گروه های میسیونی فعال در ایران بود. این مقدمه ای از  زمینه های حضور میسیونر ها در ایران تا جنگ جهانی اول است که بیان شد.

دبیر کارگروه تاریخ اجتماعی؛

محمدحسین محمدی