ضرورت بکارگیری مدیریت مناسب اراضی به منظور کاهش بحران در منطقه سیستان

وزش بادهای ۱۲۰ روزه یکی از ویژگی­های اقلیمی منطقه سیستان است که با تاریخ منطقه همراه بوده است. هر چند این پدیده دارای مزایا و معایبی است ولی به دلایل متعدد از جمله پر آبی دریاچه هامون و مدیریت مناسب اراضی، وجود پوشش گیاهی مناسب حواشی مناطق مسکونی و مزارع، فرصت مناسبی برای بروز اثرات منفی باد در گذشته بوجود نمی­ آمده است. از این روی آستانه فرسایش خاک به دلیل موارد فوق و حفاظت آن در مقابل نیروی فرساینده باد بالا و بادهای با شدت و سرعت پایین قادر به متلاشی کردن ساختمان خاک نبود. علاوه بر آن در گذشته مداخله در طبیعت از طریق ماشین آلات سنگین که یکی از عوامل حرکت شن های روان محسوب می­ شود، وجود نداشت. امروزه با ورود این ماشین آلات وضع تغییر کرده است. انواع فعالیت های عمرانی، زیربنایی، خدماتی و کشاورزی روند بروز حرکت شن های روان و وقوع پدیده ریزگردها در منطقه سیستان را تسهیل می­ نماید. بررسی وضعیت حرکت شن­ های روان و بروز پدیده گرد و غبار در مسیر شیله تا شهر زابل در تاریخ ۱۳۹۷/۰۶/۱۰ از ساعات ۵/۷-۷ نشان می دهد که علیرغم وزش باد با سرعت حدود ۴۰ کیلومتر در ساعت در محور تاسوکی – شیله فقط در منطقه تاسوکی به دلیل وجود منبع مناسب خاک برای حرکت باد که ناشی از حفاری­ های خط لوله انتقال آب و غیره می باشد، در محدوده ای به عرض ۴۰۰-۳۰۰ متر این پدیده وجود داشته است. محور تاسوکی تا محمد آباد صاف ولی پس از آن محدوده ­ای به عرض حدود ۵۰۰ متر تحت تاثیر شدید گرد و غبار وجود داشته است که منشاء آن حساسیت زیاد اراضی بالا دست به دلیل عدم مدیریت مناسب بوده است. همچنین از مسیر شهر محمد آباد تا زابل فقط محدوده بالا دست باغک تحت تاثیر پدیده گرد و غبار وجود داشته است که منشاء آن مداخله انسان در رودخانه نهرآب می باشد. با جابجایی رسوبات داخل رودخانه وضعیتی در این محدوده بوجود آمده است که بادهایی حتی با سرعت کم نیز باعث ایجاد گرد و غبار در این منطقه می ­شوند. این بررسی نشان داد،  هر چند با وزش بادهای شدید تمام منطقه سیستان تحت تاثیر پدیده گرد و غبار با منشاء داخلی و خارجی قرار می ­گیرد، ولی بروز گرد و غبار ناشی از بادهای با سرعت پایین در منطقه منشاء محلی دارد که علت آن فعالیت های انسانی از جمله عدم مدیریت مناسب اراضی و مداخله در طبیعت می­ باشد. برای کاهش اثرات این گرد و غبار محلی نیازمند رعایت اصول کاربری اراضی می­ باشد تا حساسیت خاک به فرسایش کاهش یابد. قابل ذکر است که کاهش پوشش گیاهی به شدت مقاومت خاک در مقابل نیروهای فرساینده باد را کاهش داده است، از همین روی، آستانه فرسایش بادی در منطقه سیستان به نحو چشمگیری تقلیل یافته است و این روند در آینده در صورت عدم اتخاذ مدیریت کارآمد به بحران تبدیل خواهد شد.

دکتر منصور جهانتیغ عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی سیستان