پیش به سوی تقلیل چالشهای زیستمحیطی
*جواد مشایخ
با جدیتر شدن مسائل زیستمحیطی ناشی از استخراج و تولید مواد، مباحث متعددی در زمینه ضرورت کاهش استفاده از مواد و تفکیک رشد اقتصادی از مصرف مواد مطرح شده است اما تاکنون تغییر معناداری در این زمینه به چشم نمیخورد. این روند فزاینده مصرف جهانی مواد از یک سو و توزیع نامتقارن منابع طبیعی در کشورهای مختلف از سوی دیگر، میتواند زمینهساز ایجاد فرصتهای جدیدی برای کشورهای برخوردار از منابع طبیعی باشد؛ البته به شرط آنکه سیاستهای هوشمندانه جدیدی با در نظر گرفتن پویاییهای محیطی طراحی و با دقت پیادهسازی شود. در این راستا ملاحظات متعددی باید مدنظر سیاستگذاران قرار گیرد که استفاده مجدد و بازیافت مواد یکی از آنها است.
یکی از رویکردها در مدیریت اصولی منابع، توجه به استفاده مجدد و بازیافت مواد است. در این عرصه هر چند تجارب محدودی در زمینه برخی از مواد همچون کاغذ، شیشه، فولاد و آلومینیوم در کشور وجود دارد اما دایره این بحث بسیار گسترده است و باید طیف متنوعتری از محصولات و مواد مورد توجه قرار گیرند. با پیچیدهتر شدن محصولات مصرفی، تنوع گستردهای از مواد در آنها بهکار رفته است که مستلزم دانش و تجربه بیشتری در بازیافت مواد بهکار رفته در آنها است. پرداختن اصولی و علمی به مساله بازیافت و استفاده مجدد، از یک سو میتواند اثرات اقتصادی مستقیمی به همراه داشته باشد و از سوی دیگر، چالشهای زیستمحیطی را تقلیل دهد. اهمیت این موضوع تا جایی است که بهعنوان یکی از محورهای تحقیقاتی در بسیاری از مراکز دانشگاهی و پژوهشی بینالمللی تبدیل شده و سالانه کنفرانسهای علمی معتبری در این زمینه برپا میشود. در اینجا نیز سیاستهای تشویقی (مثلاً حمایت از تحقیقات) و تنظیمی (مثلاً ممنوعیت صادرات) متعددی قابل وضع هستند که میتواند به حکمرانی مطلوب در این زمینه کمک کند. بازیافت ضایعات الکتریکی و الکترونیکی، بازیافت انواع کاتالیستهای صنعتی و خودرویی، بازیافت هواپیماهای فرسوده و مثالهایی از این دست موضوعاتی هستند که در برخی از کشورها منجر به شکلگیری صنایع مستقل و سودآوری شدهاند.
همچنبن یکی از نکات قابل توجه در اقتصاد صنایع استخراجی، تلفیق مزیت منابع با سایر مزیتهای نسبی در یک اقتصاد است. بهعنوان مثال، تولید مواد با انرژی ارزانتر (مشروط به محاسبه قیمت واقعی انرژی) یا مزیت نزدیکی به بازار مصرف (به سبب کاهش در هزینههای حمل و نقل) میتواند منجر به ارتقاء رقابتپذیری تولید و صادرات مواد شود. البته این عوامل تنها بخشی از عوامل موثر بر رقابتپذیری تولید هستند و قطعاً باید در کنار سایر عوامل همچون ارتقاء بهرهوری و برخورداری از دانش و فناوری در نظر گرفته شود؛ اما با اینحال، در دوره رقابت شدید کنونی، مجموعه این عوامل میتوانند در رقابتپذیری نقش مهمی داشته باشند.
*عضو ستاد توسعه فناوری های مواد و ساخت پیشرفته معاونت علمی