*جواد مشایخ
بدون تردید توسعه اقتصادی در جوامع مختلف در گرو تولید و مصرف مواد مختلفی است که به انحاء مختلف از طبیعت استخراج می شوند. امروزه جامعه بشری در سطح بی‌سابقه‌ای، در حال استفاده از منابع طبیعی است. بر اساس آخرین آمارها، میزان کل استخراج و استحصال مواد در دنیا به ۷۰ میلیارد تن در سال و سرانه مصرف منابع به ۵/۱۰ تن در سال بالغ شده است. اگرچه به‌ویژه با جدی‌تر شدن مسائل زیست‌محیطی ناشی از استخراج و تولید مواد، مباحث متعددی در زمینه ضرورت کاهش استفاده از مواد و تفکیک رشد اقتصادی از مصرف مواد مطرح شده است اما تاکنون تغییر معناداری در این زمینه به چشم نمی خورد. این روند فزاینده مصرف جهانی مواد از یک سو و توزیع نامتقارن منابع طبیعی در کشورهای مختلف از سوی دیگر، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد فرصت‌های جدیدی برای کشورهای برخوردار از منابع طبیعی باشد؛ البته به شرط آن‌که سیاست‌های هوشمندانه جدیدی با در نظر گرفتن پویایی‌های محیطی طراحی و با دقت پیاده‌سازی شود.
در این راستا ملاحظات متعددی باید مدنظر سیاست‌گذاران قرار گیرد که تنوع بخشی به سبد مواد تولیدی و صادراتی یکی از این ملاحظات است. اگرچه آمار مصرف جهانی مواد، حاکی از افزایش این شاخص است اما نکته‌ای که نباید از نظر دور نگاه داشت این است که مواد مورد مصرف بشر روز به روز از تنوع بیشتری برخوردار می‌شوند. این تنوع یا به‌واسطه معرفی مواد و ترکیبات اساساً جدید و یا در پی بهبود و ارتقاء مواد متداول حاصل می‌شود. طبیعتاً انعطاف‌پذیری در پاسخ‌گویی به خواسته‌های مشتریان منجر به وابستگی بیشتر آن‌ها به تولیدکنندگان و پایداری جریان اقتصادی مبادلات مواد خواهد شد؛ چراکه برخورداری از یک پرتفوی متنوع صادراتی مواد می‌تواند در صورت بروز نوسان در تقاضا و قیمت برخی از مواد، با ثبات یا افزایش تقاضا و قیمت مواد دیگر جبران شود. این در حالی است که بررسی مواد تولیدی و صادراتی ایران حاکی از تنوع پایین آن‌ها است. به‌عنوان یک پدیده بسیار مرسوم در بهره‌برداری منابع در کشور، با تحلیل سودآوری استخراج و تولید ماده اصلی در یک معدن، فراوری و استحصال سایر مواد و ترکیبات همراه آن اساساً به بوته فراموشی سپرده می‌شود. قطعاً بخشی از این تصمیم متاثر از افق اقتصادی کوتاه‌مدت سرمایه‌گذاران است ولی یقیناً دلیل دیگر آن عدم برخورداری از دانش و تجربه کافی در این زمینه است که باید با شیوه‌های مختلفی همچون اخذ مشاوره‌های بین‌المللی جبران شود. افزایش تنوع در مواد تولیدی از یک سو منجر به تنوع محصولات بنگاه‌های بزرگ تولید مواد در کشور شده و آن‌ها را به بنگاه‌های چندماده‌ای تبدیل می کند و از سوی دیگر، فضاهای جدیدی را برای کسب و کارهای کوچک و متوسط در حوزه تولید مواد به‌وجود می آورد. این بنگاه‌ها قادرند با برخورداری از دانش و فناوری به تولید مواد پیشرفته، که اساساً تولیدشان در مقیاس‌های محدود اقتصادی است، مبادرت کنند. تجربه کشورهای آمریکای شمالی (ایالات متحده و کانادا) در این زمینه بسیار ارزشمند است. در عین وجود منابع غنی طبیعی و بنگاه‌های بزرگ استخراج و فراوری مواد در این منطقه، از اواسط دهه ۹۰ میلادی تعداد شرکت‌های مواد پیشرفته کوچک (زیر ۲۰ نفر) در این کشورها رشد قابل‌توجهی داشته‌اند. تنوع در تولید مواد، دانشی تر شدن و افزایش اشتغال تخصصی در این بخش را نیز در پی خواهد داشت.
* پژوهشگر پژوهشکده مطالعات فناوری ریاست‌جمهوری