.

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، داریوش ذوالفقاری، رییس پژوهشکده زبان شناسی ، کتیبه ها و متون در گفتگویی با سایت پژوهشگاه (Richt.ir) با اعلام این مطلب گفت: در پهنه جغرافیایی کشور ایران گونه های زبانی متنوع و پرشماری رایج هستند که بیشتر این گونه‌ها، به شاخه «هند و ایرانی» خانواده زبان‌های «هند و اروپایی» تعلق دارند اما به چند گونه از خانواده‌های زبانی دیگر نیز در ایران تکلم می‌شود.
او به عنوان نمونه به ترکی و ترکمنی اشاره کرد که از خانواده زبان‌های آلتایی، آسوری محسوب می شوند و گفت: عربی نیز از خانواده زبان‌های سامی، گرجی نیز از خانواده زبانی قفقازی جنوبی است.
وی با اشاره به تفاوت های فراوان گونه های زبانی متعلق به خانواده های زبانی مختلف، گفت: این در حالی است که گاه گونه های زبانی مربوط به یک شاخه واحد از یک خانواده زبانی نیز  در مناطق مختلف کشور تفاوت‌های چشمگیری با یکدیگر پیدا کرده اند که می‌تواند سخنگویان آن‌ها را در فهم کلام یکدیگر با مشکل رو به رو کند.
او وجود تنوع گویشی در درون هر زبانی را امری طبیعی دانست و به منطقه جغرافیا به عنوان یکی از عوامل ایجاد این تنوع اشاره کرد.
به گفته این پژوهشگر، گویندگان یک زبان بسته به این که در کدام منطقه جغرافیایی زندگی میکنند  ممکن است در برخی ویژگیهای زبانی با سایر گویندگان متفاوت باشند. این تفاوت ها بسته به فاصله آن منطقه و وجود موانع طبیعی نظیر کوهها و دریاها که ارتباط گویندگانی را که در دو طرف آن زندگی می کنند را دشوار می کند افزایش یافته و گویشهای جغرافیایی یا منطقه ای یک زبان را به وجود میآورد .
ذوالفقاری  با تاکید بر این نکته که تنوع قابل توجه گونه‌های زبانی رایج در ایران ضرورت بررسی و مطالعه علمی آن‌ها را دو چندان می‌کند، گفت: گام نخست در این مطالعه ارائه تعریف مفاهیم بنیادی مطرح در حوزه مطالعات زبانی، یعنی «زبان»، «گویش»، «لهجه» و «گونه» و ایجاد تمایز بین آن‌ها است.
او با اشاره به آرای متفاوت و گاه متناقضی زبان‌شناسان در این خصوص گفت: آنچه بر دشواری ارائه تعریف روشن برای این اصطلاحات می‌افزاید آن است که علاوه بر معیارهای زبانی، معیارهای غیرزبانی (مرزهای سیاسی، مسائل فرهنگی و گستره جغرافیایی) نیز در تعیین مصداق و تعریف این مفاهیم دخیل‌اند.

تعریف لهجه و گویش
رییس پژوهشکده زبان شناسی ، کتیبه ها و متون پژوهشگاه در تعریف لهجه گفت: برخی از زبان‌شناسان تمامی تنوعات زبانی رایج در مرزهای سیاسی کشور ایران را بدون در نظر گرفتن شمار گویندگان، محدوده جغرافیایی و اهمیت سیاسی آن‌ها، چنانچه از اصل واحدی باشند، «لهجه» خوانده‌اند.
او افزود: این محققان از لهجه بلوچی، لهجه کردی، لهجه لری، لهجه هرزنی، لهجه تاتی و مانند آن سخن گفته‌اند و فقط به وجود یک زبان عام و مشترک که فارسی خوانده می‌شود قائل بوده‌اند .
ذوالفقاری با اشاره به این که برخی «گویش» را آن دسته از تنوعات زبانی دانسته‌اند که ادبیات و سنت ادبی ندارد، گفت: برخی نیز این اصطلاح را برای آن گروه از گوناگونی‌های زبانی به کار بردهاند که به لحاظ تاریخی مشتق از زبان فارسی‌اند اما به دلیل تحولات و تغییرات، فهم آن‌ها امروزه برای فارسی‌زبانان دشوار است.
او با تاکید بر این نکته که زبان‌شناسان و گویش‌پژوهان معاصر کوشیده‌اند با ارائه تعاریف روشن برای این اصطلاحات، از این آشفتگیها بکاهند، گفت: اصطلاح «گونه» یا به طور مشخصتر «گونه زبانی» مطابق تعریف، اصطلاحی خنثی است که میتواند برای هر نوع تنوع زبانی به کار رود.
به گفته وی، در کاربرد این اصطلاح، گوینده یا نویسنده مقید به اظهار نظر پیرامون زبان، گویش یا لهجه بودن یک نظام ارتباطی نیست.
ذوالفقاری با بیان این نکته که اختلاف نظر در مورد کاربرد سه اصطلاح دیگر، یعنی «زبان»، «گویش» و «لهجه» بیشتر است، گفت: امروزه زبانشناسان برای رفع این مشکل پیشنهاد میکنند که اصطلاح «گویش» برای اشاره به گونه های زبانی که با یکدیگر تفاوتهای آوایی، واژگانی و ساختاری دارند به کار برده شود و کاربرد اصطلاح «لهجه» منحصر به آن گروه از گونه های زبانی باشدکه تفاوتشان با یکدیگر صرفاً در تلفظ است.

برخورداری یک زبان از شماری گویش و لهجه
رییس پژوهشکده زبان شناسی ، کتیبه ها و متون افزود: مطابق این تعریف یک زبان میتواند  شماری گویش و شماری لهجه داشته باشد.
وی اظهار داشت: برای تمایز «گویش» از «زبان» معمولاً  از ملاکهای زبانی (فهم متقابل: توانایی برقراری ارتباط گویندگان دو گونه زبانی بدون آموزش مستقیم)  و  ملاکهای غیرزبانی (مرزهای سیاسی، مسائل فرهنگی، گستره جغرافیایی) استفاده میشود.
او در ادامه گفت: این در حالی است که ملاکهای زبانی و غیرزبانی هیچ یک مطلق نیستند و گاه بر یکدیگر منطبق نیز نمیشوند؛ به عنوان مثال ممکن است دو گونه زبانی مطابق ملاک زبانی گویشهای یک زبان و مطابق ملاکهای غیرزبانی دو زبان مجزا محسوب شوند.
ذوالفقاری در ادامه به نقل از دبیر مقدم، در باره اجماع نسبی جامعه زبانشناسی در خصوص چهار اصطلاح «زبان»، «گویش»، «لهجه» و «گونه» توضیح داد و زبان (language) را دو گونه زبانی تعریف کرد که گویندگان آنها فهم متقابل نداشته باشند.
به گفته وی، گویش(dialect) دو گونه زبانی است با تفاوتهای آوایی، واجی، واژگانی و یا دستوری که مانع فهم متقابل بین گویندگان آنها نشود.
او در تعریف لهجه (accent) گفت: لهجه دو گونه زبانی با تفاوتهای آوایی و واجی اما وجود فهم متقابل بین گویندگان آنها است.
به گفته وی، گونه (variety) اصطلاحی خنثی برای اطلاق کلی به هر نظام زبانی فارغ از زبان، گویش یا لهجه بودن آن است.

گویش های گوناگون زبان فارسی
ذوالفقاری در ادامه به نقل از دبیرمقدم گفت: «بر پایه این تعاریف، فارسی امروز، گیلکی، مازندرانی، کردی، هورامی، وفسی، لکی، لری، راجی، دلواری، لارستانی، و نائینی زبان هستند.»
وی سپس از گویش قمی، گویش اصفهانی و گویش قاینی به عنوان نمونه هایی از گویشهای زبان فارسی امروز نام برد.
او با تاکید بر این که  در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در ساختار پژوهشکده زبان‌شناسی، کتیبه‌ها و متون، پاسداری از «میراث زبانی شفاهی ایران» از جمله وظایف گروه پژوهشی زبان‌ و گویش‌ رایج دانسته شده است، گفت: در این گروه پژوهشی گونه های زبانی ایرانی و غیرایرانی پراکنده در پهنه جغرافیایی کشور ایران و نیز گونه های زبانی ایرانی پراکنده در کشورهای همسایه و غیرهمسایه مورد پژوهش قرار میگیرد.
رییس پژوهشکده زبان شناسی ، کتیبه ها و متون گفت: با استناد به تعاریف پیشگفته و برای اجتناب از هرگونه پیشداوری درباره میزان تفاوت تنوعات زبانی بخشهای مختلف کشور و بود یا نبود فهم متقابل بین سخنگویان آنها، گروه زبان و گویش رایج ترجیح میدهد برای نامیدن تنوعات گویشی مورد مطالعه از اصطلاح خنثی و عام «گونه زبانی» استفاده کند.
او در ادامه افزود: به باور این گروه، گونه های زبانی پراکنده در پهنه جغرافیایی ایران هر یک هویت مستقل دارند و نظامهای ارتباطی مجزا محسوب میشوند که باید حفظ و صیانت شوند.
ذوالفقاری اظهار داشت: ممکن است تفاوت دو گونه زبانی جغرافیایی با یکدیگر صرفآً در تلفظ یا کاربرد چند واژه خلاصه شود و یا ممکن است تفاوتهای آوایی، واجی، واژگانی و دستوری فراوان با یکدیگر داشته باشند.
به گفته وی، در اطلس زبانی ایران که طرح کلان آن توسط گروه زبان و گویش رایج در خصوص تنوع زبانی کشور در حال انجام است، واحد بررسی شامل آبادیهای بالای ده خانوار کشور و ثبت گونه یا گونه های زبانی رایج در هر یک از آنها است.