وقتی سیاستگذاریها با ملاحظات زیست محیطی در هم میآمیزد
* جواد مشایخ
استخراج و تولید مواد به ناگزیر تبعات زیستمحیطی گوناگونی را برای اقتصادهای ملّی به همراه دارد که عدم توجه به آنها میتواند پیامدهای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. پس سیاستگذاری جامع در حوزه مواد باید به جنبههای مختلف ملاحظات زیستمحیطی توجه کند. یکی از این جنبهها توجه به هزینه کل چرخه عمر مواد است. بر این اساس، هزینه کل چرخه عمر یک ماده شامل هزینه ¬ های مختلف (دسترسی به منابع، انرژی، نیروی کار و مسائل مرتبط با محیط زیست) در زنجیره مواد خام، تولید، فراوری، مونتاژ و یکپارچه ¬ سازی، آزمایش، نگهداری، تعمیر و بازیافت میباشد. بنابراین در استخراج منابع، نباید صرفاً هزینههای یک یا چند حلقه از زنجیره تولید مواد مورد توجه قرار گیرند و در عوض باید کل چرخه عمر مواد در نظر گرفته شود .
یکی دیگر از جنبههای زیست محیطی که اخیراً مورد بحث قرار گرفته و لازم است ایران بهعنوان یک صادرکننده مواد خام به آن توجه کند، متوجه ساختن مسئولیتهای زیستمحیطی ناشی از استخراج مواد به کشورهای مصرفکننده نهایی مواد است. این منطق مشابه منطق مالیات بر ارزشافزوده بیان میکند که اگرچه مسائل زیستمحیطی در یک کشور تولیدکننده مواد ایجاد میشود اما از آنجا که این مواد با هدف مصرف در کشور دیگری (عمدتاً کشورهای پیشرفته) استخراج میشوند، مصرفکننده نهایی باید مسئولیت لازم در این زمینه را تقبل کرده و در جبران تبعات آن مشارکت کند. پیگیری چنین رویکردی میتواند منجر به توسعه فناوریهای پاکتر در کشورهای پیشرو و انتقال آن به کشورهای برخوردار از منابع طبیعی شود یا منابع مالی قابلتوجهی را برای مدیریت پیامدهای زیستمحیطی به این کشورها گسیل دارد .
همچنین یکی از نکات قابل توجه در اقتصاد صنایع استخراجی، تلفیق مزیت منابع با سایر مزیتهای نسبی در یک اقتصاد است. بهعنوان مثال، تولید مواد با انرژی ازانتر (مشروط به محاسبه قیمت واقعی انرژی) یا مزیت نزدیکی به بازار مصرف (به سبب کاهش در هزینههای حمل و نقل) میتواند منجر به ارتقاء رقابتپذیری تولید و صادرات مواد شود. البته این عوامل تنها بخشی از عوامل موثر بر رقابتپذیری تولید هستند و قطعاً باید در کنار سایر عوامل همچون ارتقاء بهرهوری و برخورداری از دانش و فناوری در نظر گرفته شوند؛ اما با اینحال، در دوره رقابت شدید کنونی، مجموعه این عوامل میتوانند در رقابتپذیری نقش مهمی داشته باشند .
* پژوهشگر پژوهشکده مطالعات فناوری ریاستجمهوری