تبار خیزش:مسائل سرمایهداری معاصر در خاورمیانه
کتاب «تبار خیزش: مسائل سرمایهداری معاصر در خاورمیانه» نوشته آدام هنیه و ترجمه لادن احمدیان هروی ازسوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شد.
نویسنده در این کتاب با سطحیخواندن اغلبِ بحثهای مرتبط با مسائل اقتصاد سیاسی خاورمیانه، غفلت از پرداختن به ماهیت سرمایهداری در این منطقه را ضعف بزرگی در فهم مسائل خاورمیانه اعلام میکند. به همین دلیل نویسنده بیان میکند که قصد دارد در بنای چنین تحلیلی سهمی ادا کند؛ از اینرو تلاش میکند تا در طرحی کلی، برخی از شاخصترین تحولات خاورمیانه را از دریچه اقتصاد سیاسی مارکسیستی پیگیری کند و با تاکید بر سرمایهداری و طبقه بهعنوان محورهای اصلی تحلیل، آنها را یک نوآوری در مطالعه خاورمیانه به شمار آورد. بدین ترتیب، تلاش میکند ضمن نشان دادن اهمیت اقتصاد سیاسی برای فهم خاورمیانه، زمینهای برای فهم قیامهای این منطقه ترسیم کند.
تمرکز اصلی این کتاب بر مرحله نئولیبرالی سرمایهداری است و روند تحول نئولیبرالی خاورمیانه را، در بیش از دو دهه گذشته، پیگیری میکند. هدف کتاب به بررسی خود این سیاستها محدود نمیشود، بلکه به این پرسش میپردازد که چگونه نئولیبرالیسم وجوه تکوین طبقه و دولت را تعیین کرده است. به عبارت دیگر، نئولیبرالیسم عاملی دانسته شده که به ماهیت دستگاه دولت پویایی خاصی بخشیده و با گسترش رژیمهای مستبد ارتباطی وثیق دارد.
تحلیل کتاب عمدتاً بر تجربه کشورهای عربزبان منطقه تمرکز دارد، کشورهایی که کانون خیزشهای اخیر بودهاند و به استناد یافتههای آن، اقتصاد سیاسی توسعه آنها شباهتهای بسیاری به یکدیگر دارد و بهخصوص برای فهم مقیاس منطقهای اهمیت دارند.
کتاب «تبار خیزش» مجموعاً در هفت فصل تنظیم شده است که فصل اول پس از بیان نظریهها، در فصل دوم طرحی کلی از بسط امپریالیسم اروپایی و آمریکایی در منطقه، از جنگ جهانی دوم تا دهه اول سده بیستویکم، ارائه میشود و به بررسی حامیان راهبردی سلطه غرب در منطقه از دیدگاه قدرت نظامی، سیاسی و اقتصادی میپردازد. تاکید فصل بر استفاده از ابزارهای مالی همانند وام، کمک خارجی و همچنین انواع قراردادهای تجاری و سرمایهگذاری است. این فرایند در تقابل و تعامل با نیروهای سیاسی و اجتماعی بومی در منطقه رخ داده است؛ امری که الگوهای دولت و طبقه را از نو ساخته و راه را برای اصلاحات نئولیبرالی باز کرده است. فرایند یادشده، ضمن اینکه مناطق مختلف خاورمیانه را به درجات مختلفی در بازار جهانی ادغام کرده، الگوهای انباشتِ درونی خود منطقه را نیز تغییر داده است.
در فصلهای ۳ و ۴، روایتی از خیزش نئولیبرالیسم و تاثیرات آن ترسیم شده است. فصل سوم به بررسی برخی عناصر راهبرد نئولیبرالی، مانند خصوصیسازی، مقرراتزدایی از بازار کار، آزادسازی تجارت و سرمایهگذاری و تحول بازارهای مالی میپردازد. تمرکز آن بهطور مشخص بر اردن و سه کشور شمال آفریقا (تونس، مراکش و مصر) است. تاکید این فصل بر منطق پیشبرنده اصلاحات نئولیبرالی و پیامدهایش برای تکوین طبقاتی است، و همچنین توضیح میدهد که چگونه نئولیبرالیسم در هریک از این کشورها ماهیت قدرت دولت را تغییر داده است. فصل چهارم به بررسی تاثیر نئولیبرالیسم بر کشاورزی اختصاص دارد و نشان میدهد که چگونه اصلاحات نئولیبرالی ضمن سلبمالکیت زمین از کشاورزان و تبدیل زندگی روستایی به پرولتاریایی، تشکیل سرمایه در فضاهای شهری و روستایی را به هم پیوند زده است. نقطه مقابل آن -که به روش تجربی طرح میشود- توسعه شرکتهای خوشهای کشتوصنعت است که به مدارهای بینالمللی کالای کشاورزی مرتبط است و برای طبقات بومی مرحلهای حیاتی از انباشت محسوب میشود.
کتاب در ادامه به دو مطالعه موردی مهم میپردازد که عمیقاً به چگونگی شکلگیری اقتصاد سیاسی منطقه در دوره نئولیبرالی مرتبط است. فصل پنجم این مضامین را در کرانه باختری فلسطین پی میگیرد و نشان میدهد که چگونه اشغالگری اسرائیل به برآمدن سرمایهداری فلسطینی در امتداد خطی بهغایت نئولیبرال کمک کرده است. هسته اصلی استدلال این است که به مسئله فلسطین نباید از منظری صرفاً حقوقی-که بر نمونههای بیشمار نقض حقوق بشر به دست اسرائیل تمرکز دارد- نگریست، بلکه باید از منشور توسعه سرمایهداری به مسئله فلسطین پرداخت؛ توسعهای که عمیقاً به ماهیت امپریالیسم در خاورمیانه مرتبط است. فصل ششم به مطالعه بسیار مهم کشورهای شورای همکاری خلیج اختصاص دارد. این فصل، با تاکید بر جایگاه محوری کارگران مهاجر به موازاتِ توسعه شرکتهای خوشهای سرمایهداری در سراسر خلیج، دیدی کلی از تکوین طبقه در خلیج ارائه میدهد.
این کتاب با فصل هفتم درباره خیزشهای ۲۰۱۱-۲۰۱۲ و پیامدهای آن برای آینده تحولات سیاسی منطقه به پایان میرسد. در این فصل، زمینه هریک از مهمترین این انقلابها –مصر، تونس، یمن، بحرین، لیبی و سوریه- و همچنین طرحی کلی از پاسخهای منطقهای و غربی به این قیامها مطرح میشود. هدف این است که این قیامها را در امتداد فصلهای پیشین بررسی کند. این فصل فقط برخی از ویژگیها و اشتراکات این قیامها را طرح میکند تا نشان دهد توجه به تکامل طبقه و دولت -آنگونه که در کتاب ترسیم شده است- بهترین راه برای فهم خطسیر این خیزشهاست. نویسنده در پایان اذعان میدارد که اگر این قیامها را بهعنوان کلّیتی واحد درنظر بگیریم، خواهیم دید که بحرانهای طولانیمدت اجتماعی در خاورمیانه –همچون استیلای استبداد، طرد اقتصادی و به حاشیهراندهشدن بخش عظیمی از مردم منطقه- نه فقط نتیجه کمبود سرمایهداری نیست، بلکه نتیجه مستقیم خود سرمایهداری است.
کتاب «تبار خیزش: مسائل سرمایهداری معاصر در خاورمیانه» ۳۶۲ صفحه و با قیمت ۳۵ هزار تومان ازسوی بژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات وارد بازار نشر شده است.