نهمین همایش سالیانه انجمن ایرانی روابط بین‌الملل تحت عنوان « دیپلماسی اقتصادی کارافرین » روز دوشنبه 13 آذر 1396 با محوریت تبیین نظری، مطالعات موردی و مباحث کاربردی در سالن ابوریحان دانشگاه خوارزمی برگزار شد .

دیپلماسی سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای ملت - دولت‌ها نیست

در ابتدای این همایش که به همت انجمن ایرانی روابط بین‌الملل و با همکاری دانشگاه خوارزمی برگزارشد، دکتر ضیاءالدین صبوری با تبریک هفته پژوهش و آرزوی سعادت برای دانش‌پژوهان در مسیر کسب دانش اظهار داشت : نهمین همایش سالیانه انجمن روابط بین‌الملل به حوزه دیپلماسی اقتصادی کارآفرین اختصاص یافته چراکه توجه و تأمل در تحولات پساجنگ سرد، مختصات نو و الزامات جدیدی را می‌طلبد که دیگر دیپلماسی سنتی پاسخگوی نیازهای ملت - دولت‌ها نیست .

دبیر انجمن ایرانی روابط بین‌الملل در ادامه گفت : در این شرایط که با سیطره ارتباطات و اطلاعات در قالب فرایند جهانی‌شدن همراه شده، تعقیب منافع ملی الزامات و بایسته‌های جدیدی را فراروی کشورها قرار داده است و به دلیل نیاز به دیپلماسی‌های نوین در این شرایط است که دیپلماسی‌های اقتصادی کارآفرین موضوعیت یافته است .

دکتر صبوری یادآور شد : انجمن ایرانی روابط بین‌الملل دیپلماسی اقتصادی کارآفرین را به عنوان ابزاری نوین پیشنهاد داد تا منافع ملی کشور از بستر اقدامات دیپلماتیک در حوزه اقتصادی پی گرفته شود .

ما نیازمند پشتوانه علمی برای دیپلماسی‌ اقتصادی خود هستیم

در ادامه مراسم افتتاحیه، دکتر مشهدی‌زاده معاون پژوهشی دانشگاه خوارزمی سخنانی به این شرح ارائه کرد :

در ابتدا لازم می دانم تاریخچه مختصری از دانشگاه خوارزمی داشته باشم دانشگاه خوارزمی در آستانه یکصدمین سالگرد تاسیس قرار دارد که در سال 12 ۹۷ آغاز می‌شود و کار احداث آن تا پایان سال ادامه می‌یابد و این دانشگاه ابتدا در سال ۱۲۹۷ هنگام تاسیس دارالمعلمین مرکزی نام داشت و هدف ان تربیت مربی برای مدارس و مقاطع بالای تحصیلی تربیت بود و دارالمعلمین سپس به دانشسرای عالی تغییر نام یافت و در سال ۱۳۱۳ دانشگاه تهران تاسیس شد و دانشسرای عالی استقلال خود را از دست داد و مجددا در سال ۱۳۳۸ با تصویب مجلس شورای ملی دانشسرای عالی از دانشگاه تهران منتقل شد و در سال ۱۳۴۲ دانشسرای عالی به سازمان تربیت معلم تغییر نام یافت و در سال ۱۳۴۶ به دانشسرا تغییر نام داد و در سال ۱۳۵۳ با تصویب شورای گسترش آموزش عالی به دانشگاه تربیت معلم تغییر نام داد و دانشسراهای متعددی در شهرهای مختلف ایران به عنوان زیرمجموعه های دانشگاه تربیت معلم آغاز به کار کردند و در سال ۱۳۹۰ با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی به دانشگاه خوارزمی تغییر نام یافت و خوارزمی در ابتدای کار یک دانشگاه ماموریت‌گرا بود و به تدریج ماموریت پژوهش نیز بر آن افزوده شود و از سمت آموزش به پژوهش رفتند .

مساله اصلی که با آن مواجه هستیم، کارآفرینی و اشتغال به کار است که توسط دانشگاه تربیت می‌شوند و این مساله برای دانشگاه خوارزمی نیز مطرح است که دانشجویان پس از فراغت از تحصیل بتوانند جذب بازار کار شوند . یک ماموریت جدید برای دانشگاه‌ها در کنار آموزش و پژوهش، تلاش برای جذب دانشجویان در بازار کار است و دانشگاه تلاش های خود را آغاز کرده و ما نیازمند پشتوانه علمی برای دیپلماسی‌ اقتصادی خود هستیم و باید ارتباط علمی با دنیا قوی‌تر شود و از همان ابتدای تاسیس خوارزمی، ما ارتباطاتی با کشور فرانسه داشته‌ایم و تبادل استاد و دانشجو مرسوم بوده است و ما حتی با دانشگاه یو سی ال بریتانیا تبادلاتی داشته‌ایم . اما امروزه متاسفانه ارتباطات علمی بین دانشگاه‌های داخلی و خارجی کم شده است و به خاطر مسایل سیاسی این تبادل‌ها مورد تحت الشعاع قرار گرفته است و ما امروزه تنها مدعوین خارجی را داریم و نیازمند یک سری همایش‌های علمی و بین‌المللی به شکل مناسب‌تر و کاربردی‌تر هستیم و همچنین نیازمند همکاری بیشتر وزارت خارجه با دانشگاه‌ها برای ارتباط با دانشگاه‌های خارج از کشور و استفاده از منابع داخلی کشور هستیم تا به سمتی پیش برویم که دانشجویان تربیت شده در دانشگاه دغدغه کار نداشته باشند و خود این افراد برای سایر افراد جامعه نیز اشتغال ایجاد نمایند .

دیپلماسی امروزه باید بر اساس سازوکارهای اجتماعی و هنجارها مورد توجه باشد

در مراسم افتتاحیه همچنین دکتر ارسلان قربانی استاد دانشگاه خوارزمی و رئیس هیأت مدیره انجمن ایرانی روابط بین‌الملل سخنانی ایراد کرد که در زیر می‌آید :

تلاش برای یک تغییر سیاست خارجی در وزارت خارجه به سمت دیپلماسی اقتصادمحور بوده است و مفهوم تئوریک مورد نیاز آن بخش، دیپلماسی اقتصادی کارآفرین است . دیپلماسی اقتصادی کارآفرین به عنوان یکی از اشکال مختلف دیپلماسی است . دیپلماسی صرفاً امروز تنها به شکل دهه‌های ۸۰ و ۹۰ نمی‌باشد و بر اساس ساز و کارهای اجتماعی و هنجارها باید توجه شود که دیپلماسی را چندوجهی کرده است و شهروند مطلوب جهانی که آگاهی‌شان بالا رفته است نیازمند است که گونه‌های دیپلماسی تغییر یابد و کشور ما در برابر این تغییرات پاسخگو باشد . ما در جامعه جهانی شاهد قدرت سنتی نیستیم و درهم‌تنیدگی بازیگران دولتی و غیردولتی را شاهد هستیم و شاهد سیاست شبکه‌ای شده‌ایم که دیپلماسی کشورها باید خود را با آن انطباق دهند . دیپلماسی کشورها در نظام بین‌الملل باید بر اساس محور اندیشمندی باشد و بخش دانش و کارشناسی سازمان‌ملل بحثی کلیدی است و نظام بین‌الملل به سمت مکانیک کوانتومی و افزایش درهم‌تنیدگی در حرکت است و دیپلماسی کارآفرین با توجه به کشور ما می‌تواند موثر باشد .

بدون تقویت دیپلماسی اقتصادی، رشد ۸ درصدی پیش‌بینی شده در بودجه محقق نخواهد شد

سخنران افتتاحیه نهمین همایش سالیانه انجمن ایرانی روابط بین‌الملل تحت عنوان « دیپلماسی اقتصادی کارافرین » ، دکتر سید فرید موسوی نماینده مردم تهران، ری، شمیرانات و اسلامشهر و نایب رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی بود که سخنانی به این شرح ارائه کرد :

ماه آذر متعلق به پژوهش است و نظام اقتصادی امروزه بر حسب پیچیدگی‌ها و جهانشمولی آن دغدغه دولت‌ها را از مسایل سیاسی و امنیتی به اقتصاد تغییر داده است و امروزه مسایل اقتصادی بسیاری از معادلات جهانی را شکل می دهد .

برخی دیپلماسی اقتصادی را روی دیگر دیپلماسی رایج و عمومی و سنتی می‌دانند و برخی آن را در کنار آن مطرح می‌کنند . توسعه ملی و اقتصادی بدون دیپلماسی اقتصادی قابلیت اجرایی ندارد و امروزه در کشورها دیپلماسی اقتصادی بسیار مورد توجه است . امید است چنین نشست‌هایی همچون نشست امروز تداوم یابند .

بهتر است ما از مباحث چگونگی و اهمیت گذار کنیم و امروزه مجلس و دولت به اهمیت آن واقف شده‌اند و شایسته است که در نشست‌های آتی بحث علل و مولفه‌های آن را داشته باشیم و باید جمع‌های مشترکی طراحی شود و بحث‌ها کاربردی‌تر شوند و دیپلماسی اقتصادی همچون سایر مولفه‌ها در خلا شکل نمی‌گیرد، نیاز به بستر دارد و یک بحث در سیاست خارجی مطرح می‌شود که عملیاتی شدن آن را ایجاد کنند و امروز به دنبال این هستیم و بحث درون‌زا و برون‌گرا بودن اقتصاد بسیار مطرح است . مجلس نیز در برنامه ششم تلاش داشته است که دیپلماسی اقتصادی را مورد تاکید قرار دهد . امروزه تحقق برنامه‌های ششم بدون دیپلماسی اقتصادی میسر نیست و رشد ۸ درصدی پیش‌بینی شده بدون تقویت دیپلماسی اقتصادی محقق نخواهد شد . دستگاه دیپلماسی نقش پررنگی را در این حوزه دارد و فعالان حوزه سیاست خارجی باید از لحاظ بینشی خود را با این پروژه همراه کنند که نیاز است با تحول در ساختار وزارت خارجه این موضوع به شکل جدی‌تری دنبال شود و شرح وظایف و مواردی که وجود دارد، عملیاتی شود . ما امروز عادت کرده‌ایم به شکل جزیره‌ای عمل کنیم و ان چه که ما در حوزه دیپلماسی اقتصادی نیاز داریم، همکاری و تعامل است .

در دیپلماسی اقتصادی کارآفرین تنها وزارت خارجه نقش ندارد، بلکه مجلس و دولت و بخش‌های مختلف دولت در این حوزه نیز نقش دارند و ما اکنون در ایران شاهد فقدان تعامل‌ها بوده و بسیار مواقع به‌صورت جزیره‌ای‌گونه عمل می‌کنیم و ما هنوز راهکارهای سیاست خارجی خود را در عرصه بین‌المللی تدوین نکرده‌ایم . به طور مثال جایگاه جنوب شرق آسیا و افریقا در دیپلماسی اقتصادی ما کجاست؟ هر وقت هدف و ماموریت صحیح مطرح شود، وزارت خارجه نیز توانسته است به خوبی عمل نماید . ما باید نقش اتاق بازرگانی را در دیپلماسی اقتصادی بازرگانی تعریف کنیم . موفقیت ما مستلزم تعریف درست این جایگاه‌های مختلف می باشد .

پس از مراسم افتتاحیه، شماری از استادان به ارائه مقالات خود در پنل‌های تخصصی همایش پرداختند . در ادامه گزارش، خلاصه‌ای از این ارائه‌ها را مرور می‌کنیم .

دکتر حسین دهشیار، استاد دانشگاه علامه طباطبائی :

ما در منطقه‌ای زندگی می‌کنیم که جنگ در جریان است و سیاست خارجی باید مبتنی بر ارزش افزوده باشد و من متاثر از سیاست خارجی چین شده‌ام . سیاست خارجی یک ماهیت انسانی دارد و تغییر کارکردی در یک حیطه باید به تغییر کارکردی در یک حیطه دیگر منتهی شود و تغییر در مفهوم دولت با مفهوم کلیسایی انجام شده است و دولت امروز یک دولت کارگزار و سلسله مراتبی است و با توجه به اقتصاد تحول یافته است . سیاست عمومی باید امروزه چند کارکردی باشد و باید به ملزومات توجه شود و نباید با آنها عناد شود . اگر راضی نیستیم، آن را متحول کنیم که مکانیزم خاص خودش را دارد .

ماهیت رویه‌ها و شیوه‌های نظام بین‌الملل باید متاثر از متن داخلی و خارج از کشور آن باشد و سیاست خارجی باید در این راستا باشد که معادلات جهانی را تغییر دهند؛ چنانچه در راه ارزش حیاتی یک کشور هستند . تغییر و تداوم در سیاست خارجی مهم است و ما نیازمند یک سیاست خارجی پویا هستیم و باید تغییر در منابع دولت‌ها را درک و توجه کنیم که دولت‌ها موجوداتی زنده هستند که جایگاه منابع آنها تغییر می‌کنند .

هدف غایی و عالی سیاست خارجی هر کشور باید ایجاد یک محیط بین‌المللی خوش خیم باشد و برای این که فرصت استراتژیک ایجاد شود تا توسعه داخلی ایجاد شود . در سیاست خارجی هدف آن است که به مردم در توسعه داخلی فرصت ایفای نقش دهد . سه راه ارتقای کشور در سیاست‌خارجی : اول باید افزایش توانمندی‌های کشور و رشد اقتصادی کشور مبتنی بر صادرات و نه بر اساس مصرف شکل گیرد دوم الگوی رشد می‌باید که مبتنی بر جذب سرمایه‌گذاری خارجی باشد . سوم الگوی رشد که هدفش ایجاد محیط باثبات بین‌المللی و منطقه‌ای است و جامعه به برابری حقوقی و جامعه باز نیاز دارد . باید به دنبال آن نوع سیاست خارجی باشیم که به دنبال ارزش افزوده باشد و نه دنبال هزینه‌ها باشد . انجام ماجراجویی در سیاست خارجی هنگامی که در شرایط مناسبی قرار نداریم، مناسب نیست . چینی‌ها می‌گویند سیاست خارجی ما مبتنی بر تجارت است و به هیچ وجه چینی‌ها چالش ایجاد نمی‌کنند و با سایر کشورها وارد بگومگو نمی‌شوند .

دکتر محمدجواد حق‌شناس، استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی :

موضوع مورد بحث من نقش زنان کارآفرین در شهر تهران است . دیپلماسی اقتصادی را دیپلماسی قرن ۲۱ اعلام کرده‌اند که در سطح بین‌المللی برای تحقق منافع ملی تلاش می‌کنند و به عنوان عقل مشترک فعالیت‌های دیپلماتیک مطرح است . ایران در برهه‌ای است که تحت عنوان خطیرترین دوره قراردارد و گذار مسالمت‌آمیز نیازمند توجه و اشراف کامل به شرایط است و باید برای کسب جایگاه شایسته و بایسته در سطح بین‌المللی تلاش کنیم . جامعه ما نیازمند اقدامات اساسی برای ارتقای سطح زنان و دیپلماسی در جهان امروز است و در منطقه خاورمیانه باید به گونه‌ای عمل کرد که از متوسط منطقه‌ای خوبی برخوردار باشیم و با توجه به سند ۱۴۰۴ گام برداریم . توجه به نقش زنان مهم است و با حضور و فعالیت و اشتغال زنان در جامعه استعدادهای آنان بالفعل در می‌آیند و یک منبع سرمایه‌گذاری در کشور در سطح بین‌المللی و ملی خواهد شد .

کارآفرینی زنان باعث گسترش سطح دیپلماسی ایران شده و اثرات مثبت را بر منافع ملی ایران و نقش سازنده‌ای در این خصوص خواهد داشت . اقتصاددانان کارآفرینی را موتور محرکه اقتصادی می‌دانند و مراکز مهارت‌آموزی کوثر الگوی موفق تجربه کارآفرینی زنان در تهران بوده است که می‌تواند به سایر حوزه‌ها نیز تسری یابد . این مرکز با هدف ایجاد اشتغال برای زنان سرپرست خانوار مطرح شده و مشتمل بر توان‌افزایی جامعه هدف بوده است . در حال حاضر، از صفر تا صد این مراکز را زنان اداره می‌کنند . همچنین حضور زنانی را داریم که در زمینه‌های طراحی پارچه و تولید و دوخت پارچه حضور گسترده دارند و افزایش اثربخشی و تقویت جایگاه رقابت‌بخشی و کاهش اضطراب‌های اجتماعی از ثمرات این گونه مراکز می‌باشد . می‌توان پیشنهادهایی را همچون تدوین بلندمدت برنامه‌ها در حوزه آموزش و تربیت و فرهنگ و اطلاع‌رسانی والدین و تأسیس مراکز حرفه‌ای و شغلی و ارایه امکانات به بانوان و دسترسی آسان‌تر بانوان به امکانات مالی را پیشنهاد داد .

دکتر علیرضا سلطانی استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی :

الزامات دیپلماسی کارافرین در چارچوب بازتعریف مناسبات اقتصادی و تجاری بین‌المللی ایران از مسایل مهم در محافل علمی و اجرایی بوده و ما شاهد پایین بودن سطح کارافرینی در ایران هستیم و کارآفرینی از برآیند شاخص‌های کیفی توسعه به شمار می‌آید . چرا اقتصاد ایران با توجه به ظرفیت‌های خوب نتوانست نقشی سازنده در کارآفرینی بین‌المللی ایجاد کند و به نظر مناسبات اقتصادی ایران با اقتصاد جهانی سنتی و پرهزینه و سیاسی و بدون راهبرد و بدون بهره توسعه‌گرایانه و کارآفرینی است؟ ما در حوزه های کسب و کار و فساد و آزادی اقتصادی و رفاه و رقابت‌پذیری و توسعه انسانی و سرمایه‌گذاری خارجی و تجارت جهانی جایگاه ویژه و رتبه قابل‌توجهی نداریم . در حوزه‌های داخلی و بین‌المللی و اقتصادی و تجاری و منطقه‌ای به عنوان چهار پیوست اساسی مورد نیاز برجام است و برجام به عنوان یک قانون مطرح است و باید برای این پیوست‌ها فکری مطرح شود و برجام فرصتی برای عبور از رابطه سنتی با جامعه جهانی است . با توجه به افزایش تولید نفت و گاز با رویکرد افزایش ضریب بازیافت مخازن و فراهم ساختن حضور شرکت‌های صاحب برند صنایع نفت و گاز می‌باشد .

دکتر ارسلان قربانی، استاد دانشگاه خوارزمی :

موضوع ارایه من تاثیر دیپلماسی اقتصادی دیاسپورا بر کارآفرینی در سیاست خارجی دولت‌ها می باشد . بعد از دهه ۱۹۹۰ شاهد تحولات نظری و عملی در سیاست خارجی هستیم . دیاسپورا به‌عنوان یکی از مفاهیم جدید در عرصه روابط بین‌المللی شکل گرفته و توسعه یافته است . دیپلماسی اقتصادی دیاسپورا چگونه می‌تواند به کارآفرینی و توسعه اقتصادی سیاست خارجی دولت ها کمک کند؟ دیاسپورا با ایجاد شبکه‌های همکاری و انتقال دانش به عنوان ابزار نوین دیپلماسی اقتصادی در نظر گرفته می‌شود . ریشه لغوی دیاسپورا از بذرهای کشت‌شده یا پراکنده شده یونانی گرفته شده است و در اصطلاح به پراکندگی مردم در جهان با یک مبدا و یک منشا یکسان است . ریشه شکل‌گیری آن در یونان باستان و سپس یهودیان تداوم یافته است و تداوم تحول دیاسپورا در قرن ۱۵ و ۱۹ و ۲۰ میلادی صورت گرفت و دیاسپورایی در سال ۱۹۴۸ در اسراییل شکل گرفت . ویژگی‌های مشترک دیاسپورا متعهد به ابادی و بهبودی و توسعه سرزمین مادری است و مشارکت فعال در حوزه‌های سیاسی و فرهنگی و اجتماعی در کشور میزبان و میهمان است . دیاسپورا هم ابزار کشور فرستنده و هم کشورهای پذیرنده است . و دیاسپوراها به عنوان کنشگران هدف برای دیپلماسی اقتصادی به کار می‌روند و دیاسپوراها از دو طریق صورت می‌گیرد اول از طریق کشور وطن بر ملت خود در خارج و دوم از طریق کشور میزبان بر اجتماعات خارجی مقیم آن کشور .

کارآفرینان ایرانی بسیاری در ایالات متحده هستند که در دیاسپوراهای اقتصادی می‌توانند مفید باشند . باید در جستجوی روش خوب برای همکاری با بخش‌های خصوصی و غیرانتفاعی و تشویق دیاسپورا برای سرمایه‌گذاری و تجارت در کشور میزبان و هموارترشدن دسترسی به منابع مختلف در جهان و احداث کارخانه‌ها و تولیدی‌ها و هموارکردن مسیر برای شرکت کشور میهمان و میزبان در سازمان‌های اقتصادی بین‌المللی است . سطح مهارت و تخصص دیاسپوراها در قدرت مالی گسترده آنهاست . به‌طور مثال ۹۰ درصد صنعت آی . تی استرالیا اکنون در دست دیاسپورای کشور هند است و با ایجاد انجمن‌های دوستی و تاسیس نهادها و مشارکت‌های مالی دولت‌ها می‌توانند دیاسپوراها را فعال کنند و با ایجاد مراکز اقتصادی در سفارتخانه‌ها و توجه به نقش دیاسپوراها می‌توان بخش دیاسپورا را برای وزارت خارجه ایران نیز فعال نمود .

دکتر رحمت حاجی‌مینه، استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شرق :

اتحادیه اروپای کنونی از حاصل یک نقطه کانونی به نام محبت شروع شد و ما باید در عصر شگفتی‌ها هم غافلگیر نشویم و هم بهره‌برداری کنیم و امنیت اقتصادی که از چندگانه‌های امنیت بین‌المللی و دیپلماسی به عنوان حلقه واسطه صادرات و حضور در سازمان‌های بین‌المللی است و ما رقابت می‌کنیم تا از این زنجیره بالا برویم و باید در یک شیفت پارادایمی نوآورانه قرار بگیریم . این گفتار ما در یک جمله خاص کلیدی خلاصه می‌شود : امکان حضور تمام افراد با هوش و پر استعداد در یک مکان امکان ندارد و باید هنر استفاده از این ظرفیت‌ها را در شیوه‌های خاص خود به کار ببریم . در این مقاله به یک نسبت و بعد عملی پرداخته شده و آن نقش دیپلمات‌ها در جایگاهی است که قرار دارند و می‌توانند فعالیت اقتصادی کنند . باید به یک تعامل جهانی و ارزش جهانی برسیم .

دکتر سعید میرترابی، استاد دانشگاه خوارزمی :

ایران می‌تواند فرصت‌های بسیاری در بهره‌گیری از ابتکار جاده ابریشم چین داشته باشد و متنوع‌سازی اقتصادی و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و کمک به رشد اقتصادی است و از منافع چین در جاده ابریشم می‌توان به کمک به توسعه مناطق غربی چین و زمینه‌سازی برای ظهور مسالمت‌آمیز چین و به‌سازی مسیر‌های تجاری اشاره کرد .

گفتنی است در این همایش همچنین دکتر غلامرضا کریمی استادیار دانشگاه خوارزمی و دکتر رضا سیمبر استاد دانشگاه گیلان و دبیر علمی همایش به ایراد سخنرانی و ارائه مقاله پرداختند .