به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی بنیاد ملی نخبگان، بخش خبر فارسی بی بی سی (BBC) در تاریخ ۲۶ آذر ۱۳۹۸ گزارشی تحت عنوان «چهار دهه فرار از وطن؛ پناهجویان ایرانی به کجا رفته‌اند؟» به قلم علی قدیمی منتشر کرده است.

در این گزارش بعلت عدم آشنایی کافی نویسنده گزارش در استفاده از آمارهای بین‌المللی مهاجرت، اشتباهات فاحش آماری در استفاده و تحلیل این آمار صورت گرفته است که در ادامه به اختصار به آنها اشاره می شود.

جمله و ادعای آغازین این گزارش به این صورت است:

"براساس این داده‌ها {داده های کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان} در سال ۱۳۹۷؛ حدود ۲۱۷ هزار نفر، با ملیت ایرانی در کشورهای مختلف ‌جهان پناه برده‌اند که به آنها پناهندگی (یا وضعیتی مشابه آن) اعطا شده یا آنکه تقاضای پناهندگی کرده و در انتظار پاسخ هستند."

در ارتباط با این موضوع چند نکته می بایست مورد توجه قرار گیرد.

نکته اول: در گزارش بی بی سی ادعا شده است که در سال ۱۳۹۷ (۲۰۱۸ میلادی) حدود ۲۱۷ هزار نفر تبعه ایرانی پناهندگی دریافت کرده و یا درخواست پناهندگی کرده اند. به نظر می رسد نویسنده این متن با مفاهیم پناهندگی و پناهجویی آشنایی لازم را نداشته و همچنین با بی مبالاتی، داده های در دسترس در پایگاه داده کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان (UNHCR) (به آدرس: http://popstats.unhcr.org/en/time_series) اقدام به ارائه آمار ۲۱۷ هزار نفر پناهنده و یا پناهجوی ایرانی تنها در سال ۱۳۹۷ اقدام کرده است.

در حالیکه داده های ارائه شده در پایگاه فوق الذکر که در زیر بخش (Time Series) قابل دسترس است بصورت آمار تجمعی چند سال گذشته پناهجویان و پناهندگان ارائه می شود و به هیچ وجه مختص سال ۱۳۹۷ آنگونه که توسط نویسنده گزارش ( علی قدیمی) مورد استفاده و استناد قرار گرفته، نیست.

این بزرگترین و عجیب ترین خطایی است که نویسنده این گزارش مرتکب آن شده است. در واقع، بر اساس داده های پایگاه UNHCR، تعداد پناهندگان ایرانی در سال ۲۰۱۸ در کل جهان، رقم ۱۲۹،۹۰۱ است که صرفاً مختص آن سال نیست و بخش عمده ای از آن، آمار تجمعی مربوط به سال های گذشته است که هر ساله افزایش نسبتاً اندکی دارد. همچنین تعدادی از این پناهجویان از سال های گذشته (بطور مثال ۲۰۱۷ و یا ۲۰۱۶ و شاید قبل تر) درخواست پناهندگی داده اند و همچنان منتظر دریافت درخواست خود هستند. این موضوع برای پناهجویان تمام کشورها صادق است.

لذا نویسنده گزارش بی بی سی که دچار خطای فاحش محاسباتی و درک ناقص از داده های UNHCR شده است و در تمام داده های ارائه شده داده های تجمعی (جمع پناهجویان و پناهندگان مربوط به سال های گذشته) را بعنوان داده مربوط به یک سال مشخص در نظر گرفته و اقدام به جمع نمودن تعداد پناهجویان و پناهندگان در سال-های مختلف کرده است.

بطور مثال در سال ۲۰۱۷ ،تعداد ۱۱۸،۶۳۷ پناهنده ایرانی در کشورهای جهان زندگی می کرده اند که این رقم در سال ۲۰۱۸ به ۱۲۹،۹۰۱ نفر رسیده است. بعبارتی حدود ۱۱ هزار نفر به تعداد پناهندگان ایرانی در سال ۲۰۱۸ افزوده شده است. از اینرو نمی-توان از روش جمع بستن داده های تجمعی ارائه شده در پایگاه داده UNHCR برای رسیدن به تعداد کل پناهندگان در جهان در طول حدود ۴۰ سال اخیر رسید. اما نویسنده خبر مذکور به اشتباه از روش جمع کردن داده¬های تجمعی از سال ۱۳۵۹ تا سال ۱۳۹۷ به عدد ۳.۷ میلیون پناهنده و پناهجوی ایرانی رسیده است.

تعداد پناهنده ایرانی در جهان در سال ۲۰۱۷ ۱۱۸۶۳۷ نفر

تعداد پناهنده ایرانی در جهان در سال ۲۰۱۸ ۱۲۹۹۰۱ نفر

مجموع دو سال که نویسنده به اشتباه در روش گردآوری داده آن را جمع می¬نماید ۲۴۸۵۳۸ نفر

در واقع نویسنده متن با تجمیع آمار تعداد پناهجویان و پناهندگان ایرانی (ثبت شده در چند سال بصورت تجمعی) در کشورهای جهان به عدد ۳.۷ میلیون ایرانی فرار کرده از وطن می رسد (عدد دقیق ۳.۷۰۳.۴۲۵).

حال اگر با این روش اشتباه، نویسنده و تحلیلگر این خبر بخواهد تعداد "افغانستانی-های "فرار کرده از وطن" در ۴۰ سال گذشته" (از سال ۱۹۷۹ تا ۲۰۱۸) را برای پناهجویان و پناهندگان افغانستانی محاسبه نماید به عدد نجومی ۱۳۶ میلیون و ۱۲۰ هزار و ۶۷۱ نفر خواهد رسید! یعنی معادل چهار برابر کل جمعیت افغانستان!!

نکته دوم: چنانچه با همان فرمول نویسنده گزارش بی بی سی (علی قدیمی) تعداد پناهجویان و پناهندگان افغانستانی ساکن در ایران از سال ۱۹۷۹ تا ۲۰۱۸ (۱۳۵۸ تا ۱۳۹۸ شمسی) را بخواهیم محاسبه کنیم به عدد ۵۶ میلیون و ۷۷۸ هزار و ۶۷۸ نفر خواهیم رسید!! یعنی بیش از یک و نیم برابر جمعیت افغانستان به ایران پناه برده¬اند!! این در حالی است که مجموع پناهندگان و پناهجویان افغانستانی در ایران در سال ۲۰۱۸ در حدود ۹۵۰ هزار نفر بوده است که از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی ثابت مانده است که هر ساله در آمار UNHCR تکرار می‌شود و نمی‌توان هر سال این جمعیت ثابت را محاسبه کرده و جمع بست و در انتها ادعا نمود که حدود ۵۶ میلیون افغانستانی از کشورشان به ایران فرار کرده اند! این مثال به طور واضح نشان می‌دهد که نویسنده خبر مذکور چطور این اشتباه آماری را مرتکب شده است.

نکته سوم: مثال دیگر را می‌توان در ارتباط با نمودار آخر ارائه شده در خبر مذکور مطرح کرد.





طبق نمودار فوق که توسط نویسنده گزارش مذکور ارائه شده است، در کشور آلمان در سال ۱۳۹۷ (۲۰۱۸ میلادی) حدود ۶۲ هزار پناهجو و پناهنده ایرانی وجود داشته است. اگر بطور دقیق تر بخواهیم اشاره کنیم ۴۱،۱۵۰ پناهنده ایرانی و ۲۱۴۰۷ پناهجوی ایرانی. از طرف دیگر تعداد پناهنده ایرانی در کشور آلمان در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷) برابر با ۳۸،۲۶۲ نفر بوده است که این موضع نشان می دهد که از سال ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۷ جمعیت پناهنده ایرانی در این کشور در حدود سه هزار نفر افزایش یافته است و عدد ارائه شده در این بخش از وبسایت UNHCR بصورت تجمعی سال های گذشته است. به زبان خیلی ساده، بطور مثال در سال ۱۳۹۶ تعداد ۳۸،۲۶۲ پناهنده ایرانی در آلمان وجود داشته است که همچنان در سال ۱۳۹۷ هم در وضعیت اقامت پناهندگی مانده اند و در حدود سه هزار نفر به جمعیت آنها در سال ۱۳۹۷ اضافه شده است!

از طرف دیگر نگاهی به تعداد پناهجویان ثبت شده ایرانی در کشور آلمان (قابل دسترس در پایگاه آماری Eurostat که پناهجویان ثبت شده هر سال را ارائه می کنند) نشان می دهد که در سال ۱۳۹۷ تعداد ۱۰،۸۵۵ نفر ایرانی در این کشور درخواست پناهندگی کرده اند. حال اینکه در آمار ارائه شده در بخش Time Series وبسایت UNHCR که نویسنده گزارش بی بی سی به آن استناد می¬نماید تعداد پناهجوی ایرانی در سال ۲۰۱۸ را برابر با ۲۱،۴۰۷ نفر نشان می¬دهد. بدیهی است که بخشی از پناهجویان ایرانی که در سال های گذشته (۲۰۱۷ و یا ۲۰۱۶ و حتی قبل تر) که درخواست پناهندگی از کشور آلمان کرده اند در داده ها لحاظ شده است.

به زبان ساده¬تر بخشی از این پناهجویان هم در داده¬های سال ۱۳۹۶ لحاظ شده¬اند و از آنجائیکه جواب درخواست خود را دریافت نکرده اند در آمار سال بعد (۱۳۹۷) نیز وضعیت پناهجویی داشته و در آمار سال ۱۳۹۷ نیز گنجانده شده اند. از اینرو تعداد پناهجویان ایرانی در وبسایت UNHCR حدود ۱۰ هزار نفر بیشتر از آمار واقعی پناهجویان ثبت شده ایرانی در سال ۱۳۹۷ (۱۰،۸۵۵ نفر) است.

از آنجائیکه بخشی از پناهجویان ایرانی که درخواست پناهندگی از کشورهای ثالث می-نمایند و جواب منفی دریافت می کنند (بطور مثال در سال ۲۰۱۸ در مرحله اول رسیدگی به درخواست پناهندگی ایرانیان در کل کشورهای اتحادیه اروپا (EU) و کشورهای EFTA در مجموع ۲۰۰۱۰ پناهجوی ایرانی پاسخ درخواست خود را دریافت نمودند که ۷۹۹۵ نفر آنها پاسخ مثبت دریافت کرده اند که نشان می دهد در مرحله اول ۴۰ درصد پاسخ ها مثبت بوده است) اقدام به بازگشت به کشور می کنند، یا تبدیل به مهاجران نامتعارف در کشور مقصد می شوند و یا به دیگر کشورها مهاجرت مجدد می¬نمایند، و یا بخشی از پناهندگان نیز هر ساله از این لیست پناهندگان خارج شده و اقامت کشور مقصد را دریافت می کنند نمی توان آمار دقیقی از پناهندگان و پناهجویان ایرانی در جهان ارائه داد. اما بطور قطع رقم واقعی پناهجویان و پناهندگان ایرانی با عدد ادعا شده توسط نویسنده خبر BBC فاصله بسیار زیادی دارد.

نکته نهایی در مورد هدف مهاجرت ایرانیان در چارچوب پناهندگی است. مطالعات جهانی و همچنین ادعای کشورهای مقصد پناهجویان در جهان نشانگر این است که بخش عمده ای از پناهجویان شرایط دریافت پناهندگی را نداشته و اغلب مهاجران اقتصادی و یا مهاجران اقلیمی هستند. این موضوع برای پناهجویان ایرانی نیز صادق است. بعبارتی، بخشی از ایرانیان که از طریق کانالهای مهاجرتی متعارف (مهاجرت کاری، دانشجویی، سرمایه گذاری و...) امکان مهاجرت را ندارند از کانال پناهجویی به دیگر کشورها مهاجرت می نمایند. از اینرو همچون پناهجویان دیگر کشورهای جهان، نمی توان تمام پناهجویان ایرانی در جهان را مهاجرانی با مشکلات سیاسی و امنیتی در نظر گرفت.

منبع: رصد خانه مهاجرت ایران

پانوشت:

بطور ساده و خلاصه می توان دو گروه "پناهجو" و "پناهنده" را به این صورت تعریف کرد:

- پناهجو شخصی است که درخواست پناهندگی در کشور مقصد را داده است و همچنان منتظر دریافت نتیجه درخواست خود است.
- اما پناهنده شخصی است که کشور مقصد به درخواست پناهندگی او پاسخ مثبت داده است. در صورت عدم دریافت پاسخ مثبت از جانب کشور مقصد، پناهجو یا بصورت داوطلبانه یا اجبار (دیپورت) به کشور مبدا خود باز میگردد، یا بصورت غیرقانونی در کشور مقصد زندگی می¬کند و یا اینکه اقدام به مهاجرت به کشور دیگری جهت درخواست پناهندگی می¬کند.
- همچنین بخشی از افرادی که جواب منفی دریافت می¬نمایند از طریق کانال¬های دیگر همچون کانال تحصیل و یا کار در کشور مقصد خود و یا دیگر کشورها مجوز اقامت کوتاه مدت و یا بلندمدت دریافت می¬کنند.